Czy zwierzęta mają własne tradycje i przekazują wiedzę swoim dzieciom?

Młody szympans przygląda się, jak jego matka posługuje się narzędziem. Orka podąża za rodziną, poznając miejsca żerowania. Młody ptak słucha śpiewu dorosłych, zanim sam opanuje charakterystyczną pieśń. Choć każde z tych zwierząt żyje w innym świecie, łączy je coś niezwykłego: część umiejętności potrzebnych do życia zdobywają dzięki innym osobnikom. Przez długi czas znaczenie zwierzęcych tradycji było niedoceniane, a kulturę traktowano przede wszystkim jako cechę człowieka. Dziś badania pokazują, że również zwierzęta potrafią podtrzymywać zachowania przekazywane przez uczenie się społeczne. Niektóre z tych zwyczajów mogą trwać przez kolejne pokolenia, stając się charakterystyczną cechą danej grupy. To zmienia sposób, w jaki patrzymy na zwierzęce rodziny i społeczności. Są one także miejscem zdobywania doświadczenia – swoistą szkołą życia, w której wiedza przechodzi od jednego osobnika do drugiego.

Czym jest kultura zwierząt?

W codziennym języku kultura kojarzy się z literaturą, muzyką, sztuką i obyczajami. W badaniach nad zwierzętami pojęcie to ma inne, szersze znaczenie: dotyczy zachowań nabywanych od innych osobników i utrzymujących się w społeczności dzięki takiemu przekazowi. Zwierzęca tradycja może więc dotyczyć sposobu zdobywania pokarmu, używania narzędzi czy komunikowania się. Nie musi przypominać ludzkiego obrzędu. Jej istotą jest to, że kolejne osobniki uczą się danego zachowania od członków swojej grupy. Nie oznacza to jednak, że geny przestają mieć znaczenie. Wrodzone predyspozycje, własne doświadczenia i wpływ otoczenia współdziałają ze sobą. Dlatego sama różnica między dwiema populacjami nie wystarcza, aby ogłosić odkrycie tradycji. Naukowcy muszą sprawdzić, czy zachowanie rzeczywiście rozprzestrzenia się przez uczenie społeczne oraz rozważyć wpływ środowiska i uwarunkowań biologicznych.

Szympansy – umiejętności zdobywane przez lata

Szympansy należą do najlepiej poznanych zwierząt korzystających z narzędzi. Ich zachowania pokazują też, że nawet pozornie prosta czynność może wymagać znacznej wprawy. Dobrym przykładem jest wydobywanie termitów. W niektórych społecznościach szympansy wykorzystują do tego kilka narzędzi, stosowanych w odpowiedniej kolejności. Muszą wybrać właściwy materiał roślinny, przygotować go, a następnie sprawnie się nim posłużyć. W Goualougo w Republice Konga obserwowano między innymi przygotowywanie sond z końcówką przypominającą pędzelek, ułatwiającą zbieranie owadów. Młode mogą przyglądać się bardziej doświadczonym osobnikom i ćwiczyć przy nich. Zdarza się również, że dorosły przekazuje młodemu gotowe narzędzie. Badania wykazały, że taka pomoc zwiększa skuteczność niedoświadczonego osobnika, choć przekazujący narzędzie sam poświęca część czasu, który mógłby przeznaczyć na jedzenie. Zachowanie to spełnia przyjmowane w biologii kryteria nauczania. W tej leśnej szkole nie ma instrukcji wypowiadanych słowami. Są za to obserwacja, próby, cierpliwość i możliwość korzystania z doświadczenia innych.

Orki – rodzinna wiedza o oceanie

W oceanie również istnieją społeczności, których codzienne życie kształtuje wspólne doświadczenie. Szczególnie interesujące są orki, u których bada się znaczenie wiedzy starszych członków rodziny. W badanej populacji orek rezydentnych, żywiących się łososiami, starsze samice po zakończeniu okresu rozrodczego często prowadziły grupę podczas przemieszczania się po żerowiskach. Ich przywództwo było szczególnie widoczne w latach, gdy łososi było mało. Wyniki te wspierają wyjaśnienie, że wieloletnie doświadczenie samic pomaga krewnym radzić sobie w trudnych warunkach. Starsza orka może więc pełnić w rodzinie rolę, której nie da się ocenić wyłącznie przez jej zdolność do wydawania potomstwa. Jej wartością jest również znajomość środowiska – doświadczenie zdobywane przez dziesięciolecia życia. Utrata takiego osobnika może oznaczać dla grupy utratę ważnego przewodnika. To pokazuje, dlaczego wiek i relacje społeczne mają znaczenie dla funkcjonowania zwierzęcych rodzin.

Kaszaloty – społeczności o własnym brzmieniu

Kaszaloty dostarczają kolejnego fascynującego przykładu. Zwierzęta te komunikują się między innymi za pomocą krótkich, uporządkowanych sekwencji kliknięć, nazywanych kodami. Badacze wyróżniają klany kulturowe kaszalotów, których członkowie dzielą charakterystyczne repertuary tych sygnałów. Niektóre klany różnią się także zachowaniami społecznymi, przemieszczaniem się i sposobami żerowania. Co istotne, takie różnice mogą występować między grupami korzystającymi z tego samego obszaru oceanu. Wskazuje to na znaczenie uczenia się społecznego, a nie jedynie odmiennych warunków środowiska. Porównanie do ludzkich dialektów pomaga wyobrazić sobie to zjawisko, ale nie oznacza, że komunikacja kaszalotów jest odpowiednikiem ludzkiego języka. Najważniejsze jest to, że wspólny sposób porozumiewania się stanowi cechę społeczności i może być podtrzymywany przez jej członków.

Ptaki – pieśni, których trzeba się nauczyć

Śpiew ptaków brzmi tak naturalnie, że łatwo uznać go za umiejętność całkowicie wrodzoną. Tymczasem u wielu gatunków prawidłowy rozwój pieśni wymaga słuchania innych osobników i własnych ćwiczeń. Młody ptak ma biologiczne predyspozycje do nauki, ale na ostateczne brzmienie jego śpiewu wpływają także doświadczenia. W niektórych populacjach prowadzi to do powstawania lokalnych dialektów. Nie jest to jednak reguła dotycząca wszystkich ptaków ani wszystkich gatunków uczących się śpiewu. Sposób i czas nauki również mogą się różnić. Społecznie zdobywana wiedza ptaków wykracza poza komunikację. Badania obejmują także sposoby żerowania, rozpoznawanie zagrożeń oraz trasy wędrówek. Korzystanie z doświadczenia innych może pomagać w odnajdywaniu zasobów i poruszaniu się po środowisku.

Czy zwierzęta naprawdę uczą swoje młode?

Obserwowanie dorosłego i aktywne nauczanie to dwa różne zjawiska. Młode może zdobywać wiedzę, po prostu przebywając obok doświadczonego osobnika. Aby mówić o nauczaniu w biologicznym znaczeniu, badacze szukają dodatkowych dowodów: zachowanie dorosłego powinno ułatwiać naukę, a jego zmiana wiązać się z pewnym kosztem lub brakiem bezpośredniej korzyści dla nauczyciela. Nie wymaga to wykazania, że zwierzę rozumie proces uczenia tak jak człowiek. Przykładu dostarczają surykatki. Starsi członkowie grupy dostosowują sposób przekazywania pokarmu do wieku młodych, dając im możliwość ćwiczenia obchodzenia się z żywą zdobyczą. Badania obserwacyjne i eksperymentalne wykazały, że taka pomoc przyspiesza zdobywanie umiejętności. Warto przy tym pamiętać, że nauczycielami nie zawsze są rodzice. Źródłem wiedzy mogą być także inni opiekunowie i członkowie społeczności. Zwierzęca edukacja bywa więc wspólnym wysiłkiem całej grupy.

Dlaczego tradycje mają znaczenie dla ochrony przyrody?

Ochrona zwierząt od dawna obejmuje zachowanie siedlisk i ograniczanie zagrożeń. Wiedza o kulturze dodaje do tego obrazu kolejny element: znaczenie relacji i doświadczenia. W przypadku kaszalotów różnice między klanami mogą wpływać na sposób korzystania z oceanu, a tym samym na ich podatność na zagrożenia. Obecność innych kaszalotów w danym regionie nie musi więc rekompensować utraty konkretnego klanu i jego tradycji. Podobne pytania pojawiają się przy przywracaniu ptaków do środowiska. Jeżeli ważna umiejętność wymaga kontaktu z doświadczonym osobnikiem, samo wypuszczenie zdrowych zwierząt może nie rozwiązywać wszystkich problemów. Uwzględnienie uczenia społecznego może pomóc lepiej planować reintrodukcje i przenoszenie osobników między populacjami.

Dziedzictwo, którego nie widać w genach

Czy zwierzęta mają własne tradycje? U wielu gatunków odpowiedź brzmi: tak. Czy przekazują wiedzę młodym? Również tak, choć odbywa się to na różne sposoby – przez obserwację, wspólne działanie, ćwiczenie, a w niektórych przypadkach aktywną pomoc. Nie każda zwierzęca umiejętność jest tradycją i nie każda społeczność uczy się w ten sam sposób. Właśnie ta różnorodność czyni temat tak interesującym. Patrząc na grupę zwierząt, widzimy osobniki żyjące obok siebie. Coraz lepiej rozumiemy jednak, że łączy je także coś mniej widocznego: doświadczenie krążące między pokoleniami. Chroniąc ich społeczności, możemy zachowywać również tę wiedzę — pieśni, umiejętności i zwyczaje, których nie da się odtworzyć wyłącznie na podstawie genów.